Leprozenhuis

Het Leprozenhuis (of melaatshuis) van Zierikzee heeft een fascinerende geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen. Het lag destijds strategisch gepositioneerd even buiten de Noordhavenpoort, aan de Grachtweg, vlakbij de overgang naar de Scheepstimmerdijk (ongeveer tot aan de huidige Maltastraat.).

In de middeleeuwen en vroege modernetijd was lepra (melaatsheid) een ongeneeslijke en zeer besmettelijke ziekte. Om de stadsbevolking te beschermen, werden leprozenhuizen steevast buiten de stadspoorten gebouwd. De locatie aan de Grachtweg, net buiten de Noordhavenpoort, zorgde ervoor dat zieken volledig geïsoleerd leefden van de rest van de burgers en staat in kaarten uit 1560 al ingetekend.

Halverwege de 17e eeuw nam het aantal leprapatiënten in West-Europa sterk af, maar ontstond er een nieuwe dreiging: de pest (ook wel de "gesel Gods" genoemd).

LEPRA OF MELAATS

Melaats is een oud, historisch woord voor iemand die aan lepra lijdt. Het woord is afgeleid van het Oudfranse woord malade, wat simpelweg 'ziek' betekent. Lepra (ook bekend als de ziekte van Hansen) is een chronische, besmettelijke infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium leprae.

De bacterie wordt verspreid via de luchtwegen (door druppeltjes bij hoesten of niezen) bij langdurig, intensief contact met een onbehandelde patiënt.

De bacterie tast voornamelijk de huid, de perifere zenuwen (vooral in handen, voeten en ogen) en de slijmvliezen aan. Door zenuwbeschadiging kunnen ledematen gevoelloos worden, wat kan leiden tot onopgemerkte verwondingen, infecties en vergroeiingen.

Tegenwoordig komt de ziekte in Nederland niet meer voor. Lepra is volledig te genezen met antibiotica.

VESTIGING LEPROZENHUIS

Het voormalige Leprozenhuis van Zierikzee kent een rijke en ingrijpende geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen. Zoals destijds in heel Europa gebruikelijk was, werden mensen met besmettelijke ziekten strikt buiten de stadsmuren geïsoleerd.

Het Leprozenhuis was gevestigd buiten de Noordhavenpoort, aan de huidige Grachtweg. Het lag op de plek nabij de tegenwoordige woonwijk Malta nabij Rollandthof, exact op de gronden waar in de jaren '20 van de vorige eeuw de villa's 'Malta-Oord' en 'Klein Maja' zijn gebouwd.

De oudste vermelding van het huis in de stadsarchieven stamt uit 1439. Hier werden melaatsen (lepralijders) opgevangen en verzorgd. Het stadsbestuur stelde een speciale opziener aan, de leproosmeester, om de gemeenschap te beheren.

OPPERREGENT MATTHEUS ROLLANDT

Een van de meest markante figuren verbonden aan de instelling was Mattheus Rollandt (1595–1653) . Hij was een zeer prominente en invloedrijke stadsbestuurder, rentmeester en weldoener in het 17e-eeuwse Zierikzee. Hij behoorde tot de absolute maatschappelijke elite van de stad en zette zijn vermogen en invloed in voor het bestuur en de publieke gezondheidszorg van Zierikzee.

Hoewel de zieken in armoede en afzondering aan de Grachtweg leefden, bestuurde hij de stichting op stand. De huidige straatnaam Rollandthof op deze locatie is rechtstreeks naar hem vernoemd.

Rollandt staat historisch het meest bekend om zijn rol als rentmeester en 'opperregent' van het Leprozenhuis. In een tijd waarin besmettelijke ziekten zoals lepra en de pest een constante dreiging vormden, droeg hij de bestuurlijke verantwoordelijkheid over deze isolatiegemeenschap buiten de Noordhavenpoort. Onder zijn leiding werd de opvang en verzorging van de melaatsen en pestlijders strikt maar zorgvuldig geregeld.

Als opperregent van het Leprozenhuis voerde Rollandt het beheer over een strikt geïsoleerde gemeenschap. Onder zijn toezicht werd de melaatsenplek buiten de Noordhavenpoort volledig ommuurd.

Om de gemeenschap financieel zelfvoorzienend te houden, stonden er binnen de muren een paar huisjes en liepen er enkele koeien, zodat de bewoners hun eigen melk konden verkopen.

Rollandt handhaafde strenge regels: de zwaar verminkte melaatsen mochten de stad uitsluitend via een vaste, aangewezen route betreden. Daarbij waren zij verplicht een lazarusklep (een houten ratel) te dragen om gezonde burgers te waarschuwen, zodat men hen op afstand aalmoezen kon toewerpen.

STATUS ROLLANDT

Zijn status en aanzien in Zierikzee bleken wel uit het feit dat de wereldberoemde cartograaf Joan Blaeu zijn historische stadskaart van Zierikzee uit 1649 officieel opdroeg aan deze weldoener. Op de kaart werd hij geëerd onder zijn Latijnse naam: Matheo Rollando.

Hij speelde een actieve rol in het kerkelijk-bestuurlijke leven in Zeeland en was nauw betrokken bij de ontwikkelingen van de Nadere Reformatie in de regio. In officiële documenten uit die tijd duikt hij regelmatig op in het gezelschap van vooraanstaande predikanten, burgemeesters en stadssecretarissen.


Mattheus Rollandt was niet alleen rentmeester, maar klom uiteindelijk op tot het hoogste politieke ambt in de stad: hij was burgemeester van Zierikzee. Dat hij een invloedrijk staatsman was, blijkt ook uit de officiële opdracht op de vogelvluchtkaart van cartograaf Joan Blaeu uit 1652. Deze prestigieuze plattegrond droeg Blaeu op aan Mattheus Rollandt en diens evenknie, oud-burgemeester mr. Steven van Bellem.


Rollandt leefde in de periode van de Nadere Reformatie, een vrome en strikte stroming binnen de protestantse kerk. Hij fungeerde in de regio Schouwen-Duiveland als een belangrijke brug tussen de kerk en het stadsbestuur. Bij grote, formele kerkelijke bijeenkomsten waarin belangrijke besluiten werden genomen, zat hij als rentmeester steevast aan tafel met prominente predikanten, de stadssecretaris en andere oud-burgemeesters om de religieuze koers van de stad te bepalen.

Mattheus Rollandt was daarmee het typevoorbeeld van de 17e-eeuwse Zeeuwse regent: streng gelovig, politiek machtig, wonend op stand aan het Havenpark, maar tegelijkertijd maatschappelijk verantwoordelijk voor de armsten en meest zieken van de samenleving.



PERSOONLIJKE OMSTANDIGHEDEN

Over de persoon Mattheus Rollandt en zijn gezin is weinig bekend. In tegenstelling tot de zieken die hij buiten de stadsmuren bestuurde, woonde Mattheus Rollandt zelf op grote stand binnen de muren van Zierikzee, in de deftige omgeving van het Havenpark, toen nog Oude Haven.


Achter zijn rijkdom en politieke aanzien ging ook persoonlijk leed schuil. De oude Zeeuwse begraafboeken onthullen dat de familie Rollandt hard werd getroffen door de destijds hoge kindersterfte. In december 1647 werd er een kind van burgemeester Mattheus Rollandt begraven in Zierikzee.

HERINNERING

Zijn naam leeft tot op de dag van vandaag voort in het Zierikzeese stadsbeeld.

In de jaren 2006 en 2007 werd een wooncomplex van 35 appartementen, een twee-onder-één-kapwoning en een aantal rijtjes- en stadswoningen gebouwd. Bij het ontwerp van de woningen is gekozen voor moderne architectuur met een knipoog naar de historische en monumentale stijl van de binnenstad. Het wooncomplex Rollandthofen de gelijknamige straat zijn rechtstreeks naar Mattheus Rollandt vernoemd ter herinnering aan zijn eeuwenoude zorg- en bestuursgeschiedenis op die plek.

VAN LEPROZEN- NAAR PESTHUIS

Toen de lepra in de 17e eeuw zich terugdrong en de pest (de "gesel Gods") de kop opstak, kreeg het gebouw een nieuwe functie.

In 1655 werd het Leprozenhuis ingrijpend verbouwd om specifiek te dienen als Pesthuis voor de isolatie en verpleging van pestlijders.


De Pest

De pest is een ernstige, acute infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. In de middeleeuwen stond deze ziekte ook bekend als de Zwarte Dood, omdat het destijds miljoenen slachtoffers eiste en leidde tot het zwart verkleuren van de huid.

De bacterie leeft van nature bij knaagdieren (zoals ratten) en vlooien. De overdracht naar de mens gebeurt meestal via de beet van een besmette rattenvlo. In de geschiedenis brak de pest vooral uit in steden met slechte hygiëne, waar veel ratten dicht op elkaar leefden met mensen.

De ziekte kan zich op drie verschillende manieren uiten in het lichaam:

- Builenpest: Dit is de meest bekende vorm. De bacterie veroorzaakt extreem pijnlijke, gezwollen lymfeklieren (builen) in de liezen, oksels of hals.

- Bloedpest (sepsis): De bacterie vermeerdert zich in de bloedbaan. Dit leidt tot bloedingen, weefselsterfte (waardoor vingers en tenen zwart worden) en uiteindelijk orgaanfalen.

- Longpest: Dit is de gevaarlijkste vorm. De bacterie tast de longen aan. Deze variant is als enige vorm direct van mens op mens overdraagbaar via de lucht (hoesten) en is zonder behandeling vrijwel altijd dodelijk.


Zelfvoorzienende gemeenschap

Hoewel er geen exacte vierkante meters in de stadsarchieven zijn overgeleverd, was het Leprozenhuis van Zierikzee geen los gebouw, maar een ommuurd en zelfvoorzienend minidorp. Het terrein was aanzienlijk van omvang: de gronden besloegen een groot deel van wat later de buitenplaats Ruimzigt werd, en waar in de jaren '20 de complete villa Malta-Oord inclusief de royale herenwoning Klein Maja zijn gebouwd.

Het terrein was volledig omheind met een stevige muur. Dit diende niet alleen om de zieken in strikte quarantaine te houden, maar bood ook ruimte aan een eigen micro-economie.

Binnen het complex stonden meerdere gebouwen. Naast het hoofdgebouw met de slaap- en ziekenzalen (dat in 1655 ingrijpend werd verbouwd tot Pesthuis), stonden er verspreide kleine woonhuisjes voor gezinnen, werkplaatsen en een eigen kapel.

Het terrein was groot genoeg om er vee op te houden. Er liepen koeien binnen de muren zodat de melaatsen in hun eigen levensonderhoud (en de productie van melk) konden voorzien.

Dat het om een omvangrijk en intensief gebruikt terrein ging, bleek onder andere bij archeologische opgravingen aan de Grachtweg in 1987. Hierbij werden op een breed oppervlak talloze gebruiksvoorwerpen en unieke cultuurhistorische resten (zoals kleurrijke kralen en faience aardewerk uit de 17e en 18e eeuw) uit de grond gehaald.

Het was dus een complex van betekenisvolle omvang, groot genoeg om tientallen zieken decennialang volledig geïsoleerd van de Zierikzeese binnenstad op te vangen.

AANGETROFFEN AARDEWERK

Dit fragment van een bord van witbakkend majolica aardewerk met tin/loodglazuur komt uit een verzamelvondst en is in 1987 opgegraven bij het voormalige Leprozenhuis.

Het bord heeft een vlakke spiegel, een knik spiegel-vlag, een uitgebogen rand en een standring. Het fragment is versierd met een Bijbelse voorstelling. De voorstelling op de spiegel, afgebeeld in cirkels, stelt een engel voor die een oude man bij de hand leidt. De afbeelding is in blauw, de vlag is wit. Mogelijk in Delft vervaardigd en is gedateerd van 1600-1700.

Foto: Stadhuismuseum.

TRANSFORMATIE NAAR RUIMZICHT EN MALTA
Nadat het complex in de 17e eeuw nog als pesthuis was gebruikt, verloor het terrein uiteindelijk definitief zijn medische isolatiefunctie. De oude, vervallen gebouwen werden rond 1800 gesloopt en de gronden aan de stadsgracht werden omgevormd tot de chique buitenplaats Ruimzigt.

De locaties waar het complex aan grensde, de Grachtweg en de Scheepstimmerdijk, transformeerden in de eeuwen daarna.

De Scheepstimmerdijk veranderde in de 19e eeuw in een levendige locatie voor scheepswerven en later in een straat met karakteristieke dijkwoningen.


Op 16 januari 1857 was de nieuw gebouwde Gemeentelijke Gasfabriek klaar voor gebruik en werd het allereerste steenkoolgas geleverd. Dit gas werd in eerste instantie vooral gebruikt voor de openbare straatverlichting van de stad.

De gasfabriek in Zierikzee is destijds gestopt vanwege de ontdekking en opkomst van aardgas. Het lokaal produceren van gas uit steenkool (of later propaan-luchtgas) was veel duurder, minder efficiënt en een stuk milieubelastender dan het schone, goedkope Groningse aardgas.

In 1965 viel voor de fabriek in Zierikzee definitief het doek. De gemeente droeg de fabriek in 1966 over aan de Zeeuwse Gasmaatschappij (ZEGAM), die de omschakeling en distributie naar het nieuwe aardgasnetwerk in de regio ging regelen. Het complex fungeerde daarna nog even als distributiestation, totdat het uiteindelijk volledig werd gesloten en gesloopt in 1977.


De "Emulsionfabriek" (onderdeel van het Zierikzeese familiebedrijf Zeelandia / H.J. Doeleman) vestigde zich in 1935 op het terrein naast de gasfabriek.

In dat jaar ontwikkelde Zeelandia het revolutionaire product 'Carlo', een lossingsmiddel voor bakkers in de vorm van een stabiele water-in-olie-emulsie. Om dit op grote schaal te kunnen produceren, werd er op het terrein aan de Scheepstimmerdijk/Grachtweg (vlak naast de toen nog actieve gasfabriek) een speciale emulsie-afdeling en fabriek ingericht. De Emulsionfabriek verhuisde naar industriegebied de Zuidhoek, waarna de gebouwen werden gesloopt .


Vanaf de jaren '60 van de vorige eeuw, nadat de woning en percelen van de familie Breesnee aan de gemeente Zierikzee waren verkocht, maakte dit de weg vrij voor de ontwikkeling een aanleg van de wijk Malta.

TASTBARE HERINNERING
In tegenstelling tot sommige andere historische steden in Nederland, waar oude gevelstenen of poortjes van melaatsenhuizen bewaard zijn gebleven of ingemetseld in nieuwe muren, is er in Zierikzee geen dergelijk herinneringsteken bewaard gebleven.

De herinnering aan deze plek leeft tegenwoordig puur nog voort in de historische stadsarchieven en de geschiedschrijving van Zierikzee.

Van het middeleeuwse Leprozenhuis (en het latere Pesthuis) in Zierikzee bestaan geen gedetailleerde architectonische bouwtekeningen of opzichzelfstaande prenten waarop het gebouw van dichtbij is afgebeeld. Omdat het complex al in 1800 voor afbraak werd verkocht, dateert het uit een tijd voordat gedetailleerde bouwregistraties of fotografie bestonden.

Toch is de visuele geschiedenis niet helemaal verloren gegaan, want het complex is op twee manieren vastgelegd:

De belangrijkste visuele bronnen zijn de 16e- en 17e-eeuwse stadskaarten van Zierikzee:

 

- de stadsplattegrond van Jacob van Deventer (ca. 1545–1550) en op latere kaarten staat het complex buiten de vestingwerken globaal ingetekend als een afgezonderde cluster gebouwen.

- De kaart van Joan Blaeu (1649): Op deze beroemde vogelvluchtkaart — die nota bene is opgedragen aan opperregent Mattheus Rollandt — is het Leprozenhuis buiten de Noordhavenpoort getekend. Hoewel het een cartografische weergave is, toont het de indeling: een ommuurd terrein met het hoofdgebouw en enkele kleinere bijgebouwen langs de Grachtweg.

pagina aangemaakt: 10-10-2026

laatst gewijzigd: 17-10-2026